مكتبى را كه شما برويد ملاحظه بكنيد ، به استثناى مكتب اسلام و مكتب توحيدى و مكتب انبيا ، كه درست دست ما نيست و از بين رفته است اما حالا اسلام محفوظ است ، هر مكتبى را به استثناى مكتب اسلام كه ملاحظه كنيد ، يك مكتب مادى [ است ] كه انسان را حيوان تصور كرده است ، يك موجودى كه [ كارش ] همان خوردن و خوابيدن است ، منتها بهتر خوردن و بهتر خوابيدن . حيوانات هم مشتركند با ما در خوردن و خوابيدن ، لكن اين مكتبها مىخواهند انسان را يك حيوانى ، اين طور ادراك كرده‌اند از انسان كه اين هم مثل ساير حيوانات هست كه تمام چيزها و رشدهايى كه دارد در همان ادراكات مادى دور مىزند ، در امور مادى دور مىزند . اسم آن را گفته‌اند « امور عينى » ؛ خيال مىكنند كه امر عينى عبارت از همين عالم طبيعت است ، و حال آنكه عوالم ديگرى هست كه اينها ادراكش نكرده‌اند ؛ و آنها [ از ] عوالم عينى بيشتر ؛ يعنى از عينيتْ بيشتر حظ دارند تا عالم طبيعت . عالم طبيعت در آخرِ موجوداتِ عالمِ وجود واقع شده است ؛ در آن آخرش واقع شده ؛ يعنى منتهى إليه عالَمْ - عالَم وجود - عالَم طبيعت است ؛ پست ترين عالَمها عالَم طبيعت است ؛ و اين طور نيست كه انسان فقط خودش باشد و همين طبيعت ، و مرتبه‌اى نداشته باشد . انسان مراتب دارد . آن كسى كه رفته سراغ آن مرتبهء بالاى انسان و از اين مراتب غافل شده ، اشتباه كرده . آن كسى كه چسبيده است به اين عالَم ماده ، و مرتبهء طبيعت را ديده و غافل از ماوراى طبيعت است ، اين هم اشتباه كرده . توجه اسلام به همهء ابعاد انسان اسلام براى اين انسانى كه همه چيز است ؛ يعنى از طبيعت تا ماوراى طبيعت تا عالم الهيت مراتب دارد ، اسلام تز دارد ، برنامه دارد اسلام . اسلام مىخواهد انسان را يك انسانى بسازد جامع ؛ يعنى رشد به آن طور كه هست بدهد . حظّ طبيعت دارد ، رشد طبيعى به او بدهد ؛ حظّ برزخيت دارد ، رشد برزخيت به او بدهد ؛ حظّ روحانيت دارد ، رشد روحانيت به او بدهد ؛ حظّ عقلانيت دارد ، رشد عقلانيت به او بدهد ؛ حظّ الهيت دارد ، رشد الهيت به او بدهد . همهء حظوظى كه انسان دارد و به طور نقص است ، الآن نرسيده است ؛ اديان آمده‌اند كه اين ميوهء نارس را رسيده‌اش كنند ؛ اين ميوهء ناقص را كاملش كنند .